Samenvatting

In de context van de toenemende vergrijzing en de groeiende prevalentie van dementie in Nederland, schieten huidige woonzorgomgevingen vaak tekort in het ondersteunen van de zelfbeschikking en het
welzijn van bewoners. De fysieke omgeving wordt vaak nog te vaak als een passieve achtergrond gezien in plaats van een actief, therapeutisch instrument.
Dit afstudeeronderzoek heeft een tweeledig doel: ten eerste, het ontwikkelen van een algemeen toepasbare werkmethode genaamd ‘Zorgzame Ruimtes’ om de relatie tussen architectuur en dementiezorg te versterken. Ten tweede, het toepassen van deze methode om concrete, onderbouwde ontwerpaanbevelingen te formuleren voor de gemeenschappelijke ruimten van woonzorgcentrum Holtingerhof in Emmen, met een focus op de entreezone, waar bewoners ondanks een opendeurenbeleid psychologische en fysieke drempels ervaren.

De methodologie is gebaseerd op een gemixte aanpak. Eerst is de invloed van dementiesymptomen op de ruimtelijke beleving geanalyseerd, gericht op de kernthema’s wayfinding, herkenbaarheid en sensorische informatieverwerking. Dit gebeurde op basis van literatuuronderzoek, expertinterviews en referentieanalyses. Deze inzichten zijn samengesteld in de werkmethode ‘Zorgzame Ruimtes’, een morfologisch schema dat ontwerpprincipes koppelt aan specifieke ruimtelijke uitdagingen. Vervolgens is deze methode gevalideerd en verrijkt door veldonderzoek bij Holtingerhof, bestaande uit observaties en een co-creatiesessie met bewoners en zorgpersoneel.
De analyse van Holtingerhof legde belangrijke barrières bloot, waaronder een gebrek aan oriëntatie, visuele en akoestische onrust, en een onveilige overgang tussen binnen en buiten. Het onderzoek resulteert in een geïntegreerd pakket van ontwerpaanbevelingen voor de entreezone. Deze aanbevelingen zijn gericht op het herstructureren van de buitenruimte naar een rustige tuin met een logische aanloop naar de entree, het transformeren van de entree naar een lichte en transparante verblijfsruimte, en het verbeteren van de interne wayfinding, herkenbaarheid en het sensorisch comfort.

De studie concludeert dat een empathische, systematische en geïntegreerde ontwerpbenadering essentieel is om de leefkwaliteit en autonomie van mensen met dementie significant te verhogen. De ‘zorgzame Ruimtes’ methode biedt hierbij een praktische en overdraagbare tool voor ontwerpers, architecten en zorginstellingen om zorgzame architectuur te analyseren, te ontwerpen en te realiseren.