Samenvatting

De Nederlandse beroepsbevolking telt ongeveer 9,8 miljoen mensen. Deze groep vormt het belang rijkste kapitaal van onze economie, maar de arbeidsmarkt staat onder druk. Het ziekteverzuim is hoog (5,2 procent in 2024) en het aantal leefstijlgerelateerde aandoeningen neemt toe. Ongezonde voeding speelt hierin een belangrijke rol. Door gezondere eetgewoonten te stimuleren kan een deel van dit probleem worden voorkomen. De werkplek biedt daarvoor een uitgelezen kans: gezonde lunches kunnen een aanzienlijke bijdrage leveren aan vitaliteit, productiviteit en duurzame inzet baarheid van werknemers. Dit rapport onderzoekt de maatschappelijke en economische effecten van het aanbieden van gezonde lunches op de werkvloer. De kosten-batenanalyse laat zien dat dit niet alleen gezondheids winst oplevert, maar ook financieel aantrekkelijk is voor de maatschappij als geheel. Het onderzoek is uitgevoerd door Gibbs Analytics Consulting met advies van de Erasmus Universiteit Rotterdam en Leids Universitair Medisch Centrum / De Haagse Hogeschool.

Aanleiding en doel
Nederland kampt met een groeiend aantal mensen met overgewicht en obesitas. Minder dan de helft van de bevolking eet en drinkt volgens de Richtlijnen Goede Voeding. De lunch op de werkvloer heeft veel potentie om eetgewoonten te verbeteren. Door de lunch gezonder te maken – met meer groente, fruit en volkorenproducten – wordt voldoen aan deze richtlijn een stuk haalbaarder. De voedselomgeving waarin mensen keuzes maken, is vaak ongezond. Het aantal fastfoodlocaties neemt toe en ongezonde producten zijn goedkoop en gemakkelijk verkrijgbaar. Bedrijfsrestaurants en kantines kunnen hierin het verschil maken. Door een gezonder aanbod, kunnen zij werknemers helpen gezondere keuzes te maken. De vraag is echter: loont het om te investeren in het aanbieden van een gezonde en betaalbare (of zelfs gratis) lunch op de werkvloer?

Uitgangspunten
Om deze vraag te beantwoorden, zijn in dit onderzoek twee gezonde lunchvarianten samengesteld:
· Gezonde lunch 1, gebaseerd op de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.
· Gezonde lunch 2, gebaseerd op het Planetary Health-dieet van de EAT-Lancet Commissie,
met extra aandacht voor duurzaamheid.

Beide varianten bevatten meer groente, fruit, volkorenproducten en onverzadigde vetzuren, en minder rood vlees, suiker en verzadigde vetzuren. Suikerhoudende dranken zijn volledig geschrapt. Op basis van deze lunches zijn de effecten op gezondheid, productiviteit en kosten berekend voor een periode van dertig jaar.

Gezondheidseffecten
De resultaten laten zien dat een gezondere lunch op de werkvloer een duidelijke positieve invloed heeft op de volksgezondheid. Als werknemers structureel een gezondere lunch eten, daalt de kans op overgewicht en obesitas met gemiddeld 11 procent, op diabetes type 2 met 7,6 procent en op hart- en vaatziekten met 9,6 procent. Omgerekend naar de omvang van de Nederlandse beroeps bevolking betekent dit ruim 200.000 gevallen van overgewicht, bijna 100.000 gevallen van diabetes type 2 en meer dan 350.000 gevallen van hart- en vaatziekten minder. Ook daalt het gemiddelde bmi van mensen met overgewicht met ongeveer een half punt per jaar, tot een maximum van 1,5 bmi-punt.

Kosten en baten
De kosten van het gratis aanbieden van een gezonde lunch bestaan uit de directe cateringkosten en de fiscale lasten voor werkgevers. De cateringkosten komen neer op gemiddeld ongeveer € 3,8 miljard per jaar, waarbij we ervan uitgaan dat een gezonde lunch gemiddeld € 3,87 kost. Bij de fiscale kosten gaat het om een belastingtarief van 80 procent over de fiscale waarde van de maaltijd, wanneer werkgevers de lunch kosteloos aanbieden. Deze belasting maakt de investering voor werkgevers in de huidige situatie minder aantrekkelijk. Daartegenover staan substantiële baten. De totale maatschappelijke baten bedragen tussen de 9,0 en 11,5 miljard euro per jaar, afhankelijk van de gekozen lunchvariant. Dat betekent dat elke geïnvesteerde euro op termijn 2,4 tot 3 keer wordt terugverdiend. De baten bestaan uit een combinatie van eco nomische en sociale effecten: minder ziekteverzuim, minder arbeidsongeschiktheid, hogere productiviteit, minder vervroegde uitstroom en een hogere kwaliteit van leven.

Scenarioanalyse
Het rapport onderscheidt vier perspectieven:
1. Nederland profiteert
Vanuit maatschappelijk perspectief is de businesscase overtuigend positief. De baten zijn 2,4 tot 3 keer zo hoog als de kosten, met een gemiddeld positief effect van € 530 tot € 780 per werknemer per jaar. De investering is binnen één tot twee jaar terugverdiend.

2. De werkgever investeert
Als werkgevers alle kosten dragen en we rekenen met de huidige belastingheffing van 80 procent, is de investering financieel niet rendabel voor werkgevers. De jaarlijkse kosten (ongeveer € 7 miljard) overstijgen de baten (€ 1,6 tot € 2,2 miljard). Desondanks zijn er belangrijke ‘zachtere’ baten, zoals vitalere en meer betrokken medewerkers en een positief werkgeversimago.

3. Werkgever en werknemer delen de investering
Wanneer werknemers zelf gemiddeld € 2,55 per lunch bijdragen, kan het aanbieden van gezonde lunches voor werkgevers financieel neutraal worden. De kosten en baten komen dan beter in balans.

4. De overheid stimuleert
Door de belasting op gezonde lunches af te schaffen of te verlagen, wordt investeren in gezonde werklunches aantrekkelijker. Met een werknemersbijdrage van € 2,18 per lunch (de huidige gemiddelde lunchkosten van Nederlanders) verdienen werkgevers hun investering 1,0 tot 1,3 keer terug. Met een aanvullende bijdrage vanuit werknemers of overheid van € 1,07 per lunch kan de terugverdientijd worden beperkt tot zeven à tien jaar. De maatschappelijke baten overstijgen de belastingderving ruimschoots.

Conclusie
Een gezonde lunch op het werk loont. De maatschappelijke baten zijn aanzienlijk. Ook voor werkgevers loont het om een gezonde werklunch aan te bieden. Denk aan lager verzuim, hogere productiviteit en minder uitstroom van medewerkers, hogere vitaliteit en duurzame inzetbaarheid, aantrekkelijk werk geverschap en de kans om een positieve bijdrage te leveren aan de voedseltransitie en sociale gelijkheid. Hoewel de zachtere baten niet meegenomen zijn in de huidige berekeningen, is de verwachting dat de baten nog groter zijn als ook hieraan een economische waarde gegeven wordt. Tegelijkertijd is het belangrijk om de kosten van de gezonde werklunch goed te verdelen tussen werk gevers, werknemers en overheid. Op dit moment komen de kosten van een gezonde lunch voor rekening van werkgevers en werknemers; zij betalen immers de lunch. Het huidige belastingsysteem maakt het voor werkgevers onaantrekkelijker om te investeren in het aanbieden van een gezonde lunch. Aanpassing of afschaffing van het belastingtarief van 80 procent kan dit aantrekkelijker maken.

Aanbevelingen voor verder onderzoek
De baten van gezonde werklunches reiken verder dan wat in deze analyse is meegenomen. Werkne mersloyaliteit, mentale gezondheid en verhoogd werkplezier zijn slechts een paar ‘zachtere’, moeilijk kwantificeerbare baten. Het zou waardevol zijn om deze baten mee te nemen in deze kosten-batenanalyse. Ook een bredere selectie van gezondheidsproblemen (denk aan kanker) zou de baten van een gezonde werklunch kunnen verhogen. Verder onderzoek is wenselijk om deze effecten te kwantificeren en om te verkennen hoe verschillende doelgroepen – bijvoorbeeld naar leeftijd, sector of sociaaleconomische achtergrond – het meest kunnen profiteren. Goede implementatie bevordert zowel de grootte van het effect op gezondheid als op het duurzaam behouden van deze effecten. Om te zorgen dat alle werk nemers gebruik kunnen maken van de gezonde lunches is het belangrijk om deze in co-creatie met alle
betrokkenen te ontwikkelen.