Samenvatting

De lerarenopleidingen staan onder druk. De onderwijspraktijk verandert snel en de roep om beter afgestemde, praktijkgerichte opleidingen klinkt steeds luider. De Vereniging Agora Onderwijs (VAO) en het landelijk Platform Eigentijds Onderwijs (PLEION) startten in 2020 een dialoog met een aantal lerarenopleidingen om te verkennen hoe de aansluiting en wisselwerking tussen de opleidingsprogramma’s en nieuwe onderwijspraktijken te verbeteren zijn. Dit was de aanleiding voor het onderzoek waarvan we hier de uitkomsten presenteren. In het kader van Samen Opleiden zijn in eerste instantie zes en, na het stoppen van een van de casussen, uiteindelijk vijf vernieuwingsinitiatieven onderzocht waarin hogescholen en scholen uit het primair en voortgezet onderwijs (vanaf nu kortweg: scholen) samen nieuwe opleidingspraktijken vormgeven. Deze zogeheten grenspraktijken, samenwerking over institutionele grenzen heen, bieden een unieke kans tot leren en innovatie te komen. Onze onderzoeksvragen daarbij waren: Hoe verloopt deze samenwerking tussen scholen en opleidingsinstituten? Welke opleidingsprogramma’s komen zo tot stand? En hoe kunnen we deze inzichten benutten voor vernieuwing van lerarenopleidingen? Het onderzoek kwam tot stand dankzij een projectsubsidie van NRO en de actieve deelname van de betrokkenen bij elk van de vijf onderzochte vernieuwingscasussen: projectleiders, opleiders, werkveldvertegenwoordigers en studenten. Dankzij de schriftelijke informatiebronnen die zij deelden en hun openheid tijdens diverse interviews en gesprekken konden we tot rijke casusportretten komen. Deze geven inzicht in gemaakte keuzes en dilemma’s tijdens het ontwerpen en uitvoeren van opleidingsprogramma’s die een betere aansluiting beogen tussen opleidingsprogramma’s en de onderwijspraktijk. De rijkdom aan gegevens maakte het mogelijk om lessen te trekken die ook voor vernieuwingsprocessen bij andere opleidingen bruikbaar zijn. Tegelijk gaf de openheid van respondenten ook zicht op dilemma’s en knelpunten tijdens het vernieuwingsproces en op keuzes die daarbij positief of juist minder gelukkig uitpakten. De resultaten en conclusies in hoofdstuk vier en vijf zijn een indicatie van de weerbarstigheid van veranderprocessen binnen lerarenopleidingen. Daarin vormen de casusportretten een essentieel onderdeel van de inzichten die we in dit onderzoek opdeden. Daarom hebben we, in overleg met betrokkenen, besloten om de portretten niet te anonimiseren. Zo kunnen geïnteresseerden desgewenst met betrokken opleidingsteams contact opnemen voor meer informatie over de inhoud van het vernieuwde curriculum of het doorlopen proces. Ons onderzoek doet geen uitspraken over de vraag of de onderzochte casussen en de daarbinnen gemaakte keuzes ook wenselijk zijn. Vertrekpunt waren de ambities en visies rondom vernieuwen van de betrokkenen, waarbij we vooral antwoord zochten op de vraag of enin welke mate ze erin slaagden om deze te realiseren en welke (impliciete) keuzes ze daarbij maakten. Ons onderzoek doet geen uitspraken over wenselijkheid of noodzakelijkheid van die vernieuwingen voor lerarenopleidingen. Ook geven we geen kwaliteitsoordeel over de onderzochte initiatieven. Wel laten we zien dat het vernieuwen van lerarenopleidingen een complex proces is, waarbij je voortdurend moet zoeken naar een balans tussen verschillende elementen in het curriculum en verschillende eisen en verwachtingen in de binnen- en buitenwereld.